مطالعات راهبردی ارتباطات

مطالعات راهبردی ارتباطات

تحلیل ارتباط بین سواد رسانه‌ای و الگوی مصرف رسانه در میان گروه‌های مرجع (مورد مطالعه: استان گلستان)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
عبدالرحمان علیزاده 1
غلامرضا خوش‌فر 2
بهمن باینگانی 3
1 استادیار رشتۀ علوم ارتباطات، گروه جامعهشناسی، سیاسی و ارتباطات، دانشکدۀ علوم اجتماعی و انسانی، دانشگاه گلستان، گرگان، ایران (نویسنده مسئول).
2 دانشیار رشتۀ جامعهشناسی، گروه جامعهشناسی، سیاسی و ارتباطات، دانشکدۀ علوم اجتماعی و انسانی، دانشگاه گلستان، گرگان، ایران.
3 استادیار رشتۀ جامعهشناسی، گروه جامعهشناسی و ارتباطات، دانشگاه گلستان، دانشکدۀ علوم اجتماعی و انسانی، گرگان، ایران.
10.22034/rcc.2025.2067293.1240
چکیده
این پژوهش به بررسی رابطه بین سطح سواد رسانه‌ای و الگوهای مصرف رسانه‌ای در میان گروه‌های مرجع استان گلستان می‌پردازد. چارچوب نظری تحقیق بر نظریه سواد رسانه‌ای جیمز پاتر و نظریه استفاده و رضامندی استوار است. روش پژوهش پیمایشی بوده و داده‌ها از طریق پرسش‌نامه‌ای استاندارد گردآوری شده‌اند. جامعه آماری شامل ۱۲۷۸ نفر از چهار گروه مرجع شامل اساتید دانشگاه، معلمان، مدیران دستگاه‌های دولتی و فعالان فرهنگی و هنری بوده که به روش نمونه‌گیری تصادفی طبقه‌ای متناسب انتخاب شده‌اند. نتایج نشان داد بین سطح سواد رسانه‌ای و الگوی مصرف رسانه‌ای رابطه معناداری وجود دارد. افراد با سواد رسانه‌ای بالاتر، گرایش بیشتری به استفاده از رسانه‌های مکتوب و دیجیتال مانند کتاب، روزنامه و اینترنت دارند و در مقابل، کمتر از تلویزیون داخلی استفاده می‌کنند. در میان گروه‌ها، اساتید دانشگاه بالاترین میزان سواد رسانه‌ای و تنوع مصرف رسانه‌ای را داشته‌اند، درحالی‌که مدیران کمترین میزان را نشان داده‌اند. سواد رسانه‌ای بر اساس سه بُعد «مهارت‌های دسترسی/استفاده»، «درک انتقادی» و «توانایی‌های ارتباطی» سنجیده شد. درک انتقادی بیشترین همبستگی را با مصرف رسانه‌های تحلیلی و مکتوب داشته و توانایی‌های ارتباطی با مصرف اینترنت و شبکه‌های اجتماعی رابطه بیشتری نشان داد. در مقابل، مصرف تلویزیون با تمامی ابعاد سواد رسانه‌ای همبستگی منفی داشت. این نتایج نشان می‌دهد که آموزش و ارتقای سواد رسانه‌ای در میان گروه‌های مرجع نه‌تنها بر رفتار مصرفی آن‌ها تأثیر دارد، بلکه می‌تواند در جهت‌دهی فرهنگی و آگاهی رسانه‌ای جامعه نیز نقش مؤثری ایفا کند.
کلیدواژه‌ها
سواد رسانه‌ای
مصرف رسانه‌ای
گروه‌های مرجع
نظریۀ پاتر
استان گلستان
موضوعات

عنوان مقاله English

Analyzing the Relationship Between Media Literacy and Media Consumption Patterns Among Reference Groups (Case Study: Golestan Province)

نویسندگان English

Abdulrahman Alizadeh 1
gholamreza khoshfar 2
bahman bayangani 3
1 Assistant Professor of Communication Sciences, Department of Sociology and Communication, Golestan University, Gorgan, Iran (Corresponding author).
2 Associate Professor of Sociology, Department of Sociology and Communication, Golestan University, Gorgan, Iran.
3 Assistant Professor of Sociology, Department of Sociology and Communication, Golestan University, Gorgan, Iran.
چکیده English

This study explores the relationship between media literacy and media consumption patterns among four key reference groups in Golestan Province, Iran: university faculty, school teachers, cultural and artistic activists, and government managers. Drawing on James Potter’s Media Literacy Theory and the Uses and Gratifications Theory, the research employs a quantitative survey methodology, using a standardized Likert-scale questionnaire. A total of 1,278 valid responses were collected through stratified proportional and multi-stage cluster sampling across 14 counties in the province. Media literacy in this study was conceptualized through three main dimensions: access/use skills, critical understanding, and communication competencies. The findings revealed that participants with higher levels of media literacy are more likely to consume written and digital media (books, newspapers, internet), and less likely to rely on traditional broadcast media, particularly domestic television. The data also showed significant variation in media literacy and consumption behaviors based on occupational role and educational attainment. University professors scored the highest in media literacy and had the most diverse and critical media usage patterns, while government managers showed the lowest scores. Statistical analysis, including ANOVA, correlation, and logistic regression, demonstrated that media literacy not only predicts the quantity of media consumption but also its quality and orientation. Higher critical understanding is strongly associated with increased use of analytical content, while communication competencies align more with interactive digital platforms. Notably, television consumption showed a negative correlation with all media literacy components, suggesting its more passive nature may hinder critical engagement. These findings underscore the importance of tailored media literacy interventions for different professional groups. Enhancing media literacy among reference groups could improve not only their individual media behaviors but also their influence on public awareness, educational practice, and cultural development within society.

کلیدواژه‌ها English

Media Literacy
Media Consumption Patterns
Reference Groups
Potter&‌‌‌‌rsquo
s Theory
Golestan Province
فهرست منابع
اکبری، تقی؛ نوراله‎زاده خیاوی، بابک (1403)، سنجش میزان سواد رسانه‎ای انتقادی بر اساس الگوی الیزابت تامن، مطالعات رسانه‎های نوین، 39(پاییز)، 185–222.
باکنگهام، دیوید (1389)، آموزش رسانه‎ای؛ یادگیری، سواد رسانه‎ای و فرهنگ معاصر، ترجمۀ حسین سرافراز، تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق.
بهادری خسروشاهی، جعفر؛ برقی، عیسی (1397)، نقش سواد رسانه‎ای والدین و هویت اجتماعی بر مصرف رسانه‎ای دانش‎آموزان، مطالعات رسانه‎های نوین، 14(تابستان)، 283–306.
بیکر، ترزال (1377)، نحوه انجام تحقیقات اجتماعی، ترجمۀ هوشنگ نایبی، تهران: روش.
پاتر، دبلیو جیمز (1393)، نظریۀ سواد رسانه‎ای: رهیافتی شناختی، ترجمۀ ناصر اسدی، محمد سلطانی فر و شهناز هاشمی، تهران: انتشارات سیمای شرق.
تقوی، کولیوند؛ ربانی، مژده؛ سدرپوشان، نجمه (1400)، تولید محتوای رسانه‎های جمعی بر اساس ویژگی‎های شخصیتی و یادگیری افراد برای ارتقای سواد رسانه‎ای، فصلنامه مطالعات رسانه‎ای، 16(44)، 125-135.
ساروخانی، باقر (1402)، روش‎های تحقیق در علوم اجتماعی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. (جلد دوم: بینش‎ها و فنون)، قطع وزیری، آخرین چاپ. 534 صفحه.
سپاسگر، ملیحه؛ همکاران (1403)، سنجش دیدگاه مردم درباره خدمات الکترونیکی و اینترنتی دولت، مرکز پژوهش‎های مجلس شورای اسلامی، دفتر افکارسنجی ملت. (شماره مسلسل 20403، کد موضوعی 340). بازیابی‎شده از: https://mellat.mrc.ir/Portals/0/News/20403.pdf
سورین، ورنر؛ تانکارد، جیمز (1381)، نظریه‎های ارتباطات، ترجمۀ علیرضا دهقان، انتشارات دانشگاه تهران.
طالبی، محمد علی؛ نیستانی، سمیرا (1402)، بررسی میزان سواد رسانه‎ای و عوامل اجتماعی تعیین کننده آن در بین کارکنان خبرگزاری شبستان در سه استان خراسان شمالی / جنوبی و رضوی، مطالعات راهبردی ارتباطات، 3(2)، 37-25. doi: 10.22034/rcc.2023.2010900.1069
کرلینجر، فرِد اِل (1377)، مبانی پژوهش در علوم رفتاری، ترجمۀ حسن پاشا شریفی و جعفر نجفی زند، تهران: انتشارات آوای نور.
مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا) (1401)، گزارش بررسی میزان استفاده ایرانیان از شبکه‎های اجتماعی و اینترنت. بازیابی‎شده از https://ispa.ir/Default/Details/fa/3472
مک‎کوایل، دنیس (1382)، مخاطب‎شناسی، ترجمۀ مهدی منتظرقائم، تهران: مرکزمطالعات و تحقیقات رسانه‎ها. چاپ دوم.
نوش آفرین، علیرضا؛ همکاران (1402)، نقش سواد رسانه‎ای در کاهش اخبار جعلی و راهبردهای‎های مقابله با تهدیدات نرم رسانه‎های خارجی در ایران، مطالعات راهبردی ارتباطات، 3(4)، 109-121. doi: 10.22034/rcc.2024.2019697.1096
ویندال، سون؛ دیگران (1376)، کاربرد نظریه‎های ارتباطات، ترجمۀ علیرضا دهقان، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‎ها.
 
Akbari, T., & Norollahzadeh Khiavi, B. (2024). Measuring the level of critical media literacy based on Elizabeth Thoman’s model. New Media Studies, 39 (Autumn), 185–222. (Text in Persian)
Allen, J., Griffin, R. A., & Mindrila, D. L. (2022). Discerning (dis)information: Teacher perceptions of critical media literacy. Journal of Media Literacy Education, 14(3), 1–16. https://doi.org/10.23860/jmle-2022-14-3-1
Bachmair, B. (2011). Media literacy, everybody’s darling - its strategic functions and relevant items for a framework? [Unpublished manuscript].
Bagherjeiran, Abraham, et al. (2022) AdKDD 2022. Proceedings of the 28th ACM SIGKDD Conference on Knowledge Discovery and Data Mining. https://doi.org/10.1145/3534678.3542920
Bahadori Khosroshahi, J., & Barghi, A. (2018). The role of parents’ media literacy and social identity in students’ media consumption. New Media Studies, 14 (Summer), 283–306. (Text in Persian)
Baker, Trazel. (1998). Doing Social Research (H. Naibi, Trans.). Tehran: Ravesh Publishing. (Text in Persian)
Baylen, Danilo M. & D’Albam, Adriana (2015)Essentials of Teaching and Integrating Visual and Media Literacy: Visualizing Learning, Springer
Buckingham, David (2018) The Media Education Manifesto. Polity Press
Buckingham, David. (2010). Media Education: Literacy, Learning and Contemporary Culture (H. Sarafraz, Trans.). Tehran: Imam Sadiq University Press. (Text in Persian)
Ceot, P. (2015) Assessing Media Literacy Levels in Europe. European Commission.
Chassiakos, Yolanda Linda Reid & Stager, Margaret (2020 Current trends in digital media: How and why teens use technology (pp. 25–56). Academic Press. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-817319-0.00002-5
Ding, S. (2011) Media Literacy in Europe. European Commission Report.
Downs, Edward (2019) The Dark Side of Media and Technology: A 21st Century Guide to Media and Technological Literacy, New York: Peter Lang
Fedorov, A. (2015) Media Literacy Education. Moscow: ICO.
Iranian Students Polling Agency (ISPA). (2022). Report on the level of Iranians’ use of social media and the internet. Retrieved from https://ispa.ir/Default/Details/fa/3472 (Text in Persian)
Kellner, D., & Share, J. (2019) The Critical Media Literacy. Routledge.
Kerlinger, Fred N. (1998). Foundations of Behavioral Research (H. Pasha Sharifi & J. Najafi Zand, Trans.). Tehran: Avaye Noor Publishing. (Text in Persian)
Livingstone, S. (2004 Media Literacy and the Challenge. Routledge.
Martens, H., & Hobbs, R. (2015). How media literacy supports civic engagement in Europe. Journal of Media Literacy Education, 7(1), 115–130.
McQuail, Denis. (2003). Audience Analysis (M. Montazer Ghaem, Trans.). 2nd Edition. Tehran: Center for Media Studies and Research. (Text in Persian)
NAMLE (2023) Core Principles. https://namle.net
Noush Aferin, A., & Colleagues. (2023). The role of media literacy in reducing fake news and strategies to counter foreign media soft threats in Iran. Strategic Communication Studies, 3(4), 109–121. https://doi.org/10.22034/rcc.2024.2019697.1096 (Text in Persian)
Pew Research Center (2022) Social Media Use in 2022. Retrieved from: https://www.pewresearch.org
Potter, W. J. (2016) Media Literacy (7th ed.). Sage.
Potter, W. James. (2014). Media Literacy Theory: A Cognitive Approach (N. Asadi, M. Soltani Far, & Sh. Hashemi, Trans.). Tehran: Simaye Shargh Publishing. (Text in Persian)
Rauch, J. (2007). Activists as interpretive communities: Rituals of consumption and interaction in an alternative media audience. Media, Culture & Society, 29(6), 994–1013. https://doi.org/10.1177/0163443707084345
Salleh, A. S., Latiff, D. I., Zambri, W. A. A. M., Bakar, M. N. A., Razak, M. A. A., & Kamal, S. (2024) Youth and Media Literacy: Understanding Social Media’s Influence on Information Consumption. International Journal of Academic Research in Business & Social Sciences, 14(6). https://doi.org/10.6007/ijarbss/v14-i6/21747
Scheib, M., & Rogow, F. (2008 Media Literacy Basics. NAMLE.
Sepasgar, M., et al. (2024). Public perception of government electronic and internet services. Islamic Parliament Research Center of Iran – Public Opinion Office, Report No. 20403, Subject Code: 340. Retrieved from: https://mellat.mrc.ir/Portals/0/News/20403.pdf (Text in Persian)
Severin, Werner J., & Tankard, James W. (2002). Communication Theories (A. Dehghan, Trans.). Tehran: University of Tehran Press. (Text in Persian)
Share, J., & Kellner, D. (2007 Critical Media Literacy. Routledge.
Si, P. (2024). The influencing factors of high school English teachers choosing different teaching media. Journal of Education, Humanities and Social Sciences, 38, 137–142. https://doi.org/10.54097/j1z7da32
Taghavi Kolivand, N., Rabani, M., & Sadarpoushan, S. (2021). Designing media content based on personality traits and learning styles to improve media literacy. Quarterly Journal of Media Studies, 16(44), 125–135. (Text in Persian)
Talebi, M. A., & Neistani, S. (2023). Examining the level of media literacy and its social determinants among Shabestan News Agency employees in North, South, and Razavi Khorasan provinces. Strategic Communication Studies, 3(2), 25–37. https://doi.org/10.22034/rcc.2023.2010900.1069 (Text in Persian)
Threadgill, E. (2016) Critical Media Literacy Assessment. Texas State University.
Tillman, D., et al. (2018). Teachers as media literacy advocates: Impacts on student consumption. American Educational Research Journal, 55(1), 35–50.
Trültzsch-Wijnen, C. W. (2020) Media Literacy: Concepts and Contexts. Routledge.
Tsankova, S., Angova, S., Nikolova, M., Valchanov, I., & Valkov, I. (2023). The media literacy and the teachers. Pedagogika, 95(3), 321–332. https://doi.org/10.53656/ped2023-3.03
UNESCO (2018) Media and Information Literacy. UNESCO Publishing.
UNESCO. (2016). Media and information literacy: Reinforcing human rights and countering radicalization. UNESCO Publishing
Windahl, Sven, et al. (1997). Applying Communication Theory (A. Dehghan, Trans.). Tehran: Center for Media Studies and Research. (Text in Persian)
 
 
 

  • تاریخ دریافت 25 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 17 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 23 شهریور 1404