مطالعات راهبردی ارتباطات

مطالعات راهبردی ارتباطات

گفتمان شناسی فرهنگی-اجتماعی زنان در اینستگرام (جایگاه خواسته‌های مادران)

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری مطالعات زنان، گرایش حقوق زن در اسلام، دانشگاه ادیان و مذاهب (نویسندۀ مسئول).
2 دانشیار دانشکده ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی(ره)، تهران، ایران.
3 استادیار گروه مطالعات علوم اجتماعی و توسعه، پژوهشکده زنان، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران
چکیده
زنان به عنوان کاربران شبکه اجتماعی اینستاگرام همواره خواسته‌هایی را در زمینۀ موضوعات مرتبط با خود مطرح می‌کنند که برگرفته از گفتمان‌هایی است که دانسته یا ندانسته به آن پایبند هستند. از آنجا که یکی از نقش‌های زنان مادری است و با توجه به اهمیت این نقش در حفظ خانواده و جامعه، هدف این پژوهش گفتمان‌شناسی فرهنگی-اجتماعی زنان در اینستگرام و بررسی جایگاه خواسته‌های مادران بود. رویکرد این پژوهش اکتشافی و روش تحقیق کاربردی و کیفی بوده و برای انجام آن از روش تحلیل گفتمان نورمن فرکلاف استفاده شد. جامعه آماری، کلیه صفحات واقعی کاربران زن ایرانی با بیش از 10هزار دنبال‌کننده، با استفاده از روش نمونه‌گیری نااحتمالی و تکنیک هدفمند، از هزار صفحه، 56 صفحه دارای شرایط بودند. در نهایت یازده گفتمان محبوب زنان در اینستاگرام پیدا شد. در این گفتمان‌ها تنها یک گفتمان به این موضوع پرداخت. گفتمان‌های دیگر رویکردهای متفاوتی نسبت به مادران داشتند. گفتمان فمنیست رادیکال و گفتمان فمنیست لیبرال، نقش مادری را به طور کامل نپذیرفتند، گفتمان توانمندسازی زنان، گفتمان مطالبات فرهنگی و اجتماعی زنان، گفتمان ضدبلاگرهای تبلیغاتی و گفتمان مثبت‌نگری به بدن، نسبت به نقش مادری و مطالبات آن، بی‌تفاوت بودند و گفتمان حقوق زن، گفتمان خشونت علیه زنان، گفتمان فمنیست اسلامی و گفتمان نواندیشان دینی، صرفاً به مسائل حقوقی مادری توجه داشتند. این وضع نشان از اهمیت پایین خواسته‌های فرهنگی و اجتماعی مادران دارد. به عبارت دیگر، اگرچه مادر نقش مهم و پررنگی در جامعه دارد اما به علل مختلف که نیازمند تحقیقی مجزا است، در مقایسه با سایر نقش‌های زنان از اهمیت کمتری برخوردار است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Socio-cultural discourse analysis of women on Instagram (place of mothers' wishes)

نویسندگان English

Zahra Bagheri 1
Seyyed reza Naghibulsadat 2
Mansoureh zarean 3
1 PhD Student in Women's Studies, The trend of women's rights in Islam, University of Religions and Religions, Tehran, Iran (Corresponding author).
2 Associate Professor, Faculty of Communication, Allameh Tabatabaei University.Tehran, Iran
3 Assistant Professor, Department of Social Sciences and Development Studies, Women Research Center, Alzahra University, Tehran, Iran
چکیده English

Women, as users of the Instagram social network, always raise requests on topics related to them, derived from discourses they knowingly or unknowingly adhere to. Since one role of women is motherhood and considering the importance of this role in preserving the family and society, the purpose of this research was socio-cultural discourse analysis of women on Instagram and investigating the position of mothers’ wishes. The approach of this research is exploratory, and the research method is applied and qualitative, and Norman Fairclough’s discourse analysis method was used to conduct it. The statistical population was all real pages of Iranian female users with over 10,000 followers. Using the probability sampling method and targeted technique, 56 out of a thousand pages had conditions. Eleven popular discourses of women on Instagram were found. In these discourses, only one discourse addressed motherhood. Other discourses had different approaches to mothers. The radical feminist discourse and the liberal feminist discourse did not fully accept the role of the mother. The discourse of women’s empowerment, the discourse of women’s cultural and social wants, the discourse of anti-advertising bloggers, and the discourse of body positivity, were indifferent to the role of motherhood and its needs. And the discourse of Women’s rights, the discourse of violence against women, the discourse of Islamic feminists, and the discourse of religious neo-thinkers, were only concerned with the legal issues of motherhood. This situation indicates the low importance of mothers’ cultural and social needs. Although the mother has a prominent role in society, the role of motherhood is less important compared to other roles of women, because of various reasons that require separate research.

کلیدواژه‌ها English

Mother’s wishes
Mother’s rights
Discourse analysis
Instagram
ابوت، پاملا، والاس، کلر (1395)، جامعه‌شناسی زنان، ترجمۀ منیژه نجم‌عراقی، چاپ 12، نشر نی، تهران.
افتاده، جواد (1389)، رسانه‌های اجتماعی و کتاب بازگشت عموم و بازنشر کتاب، فصلنامه کتاب مهر، دوره 1، صص 34-47.
بشیری گودرزی، لیلا (1399)، اهمیت فرزندآوری و تربیت از منظر قرآن و روایات، ملایر: دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم.
حاجلی، علی (1395)، فوکو، گفتمان، تحلیل گفتمان، فصلنامه مطالعات فرهنگی و ارتباطات، بهار، دوره 12، شماره 42، صص 63-88.
حاجی وثوق، ندا، و علی‌اصغر داودی (1397)، چارچوب‌های معرفتی ـ روشی نواندیشی اسلامی در نگرش به حقوق سیاسی و اجتماعی زنان؛ مطالعه موردی محسن کدیور و محمد مجتهد شبستری، پژوهشنامه علوم سیاسی، دوره چهارم، شماره 13، صص 7-38.
حسینی مجرد، اکرم (1394). جمعیت ایران، افزایش یا کاهش، تهران: شورای فرهنگی اجتماعی زنان و خانواده.
رحیمی مقبلی، امین (1400)، تزاحم تکالیف مادری و حق اشتغال، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکده پیشگیری از جرم و اصلاح و تربیت، دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری، ‌ایران.
رودگر، نرجس (1388)، فمنیسم، تاریخچه، نظریات، گرایش‌ها، نقد، چاپ اول، قم: دفتر مطالعات و تحقیقات زنان.
ریتزر، جورج (1383)، نظریه جامعه‌شناسی در دوران معاصر، ترجمۀ محسن ثلاثی، چاپ هشتم، تهران: نشر علمی.
زیبایی‌نژاد، محمدرضا و سبحانی، محمدتقی (1381)، درآمدی بر نظام شخصیت زن در اسلام، قم: دفتر مطالعات و تحقیقات زنان.
زیبایی‌نژاد، محمدرضا (1388)، فمنیسم و دانش‌های فمنیستی، مترجمان عباس یزدانی و بهروز جندقی، چاپ دوم، قم: دفتر مطالعات و تحقیقات زنان.
سلطانی، سیدعلی اصغر (1400)، قدرت، گفتمان و زبان، تهران: نشر نی.
شفیع سروستانی، ابراهیم (1385)، جریان‌شناسی دفاع از حقوق زنان در ایران، قم: طه.
شمسی، عبدالله؛ نصیری، علی‌اصغر (1395)، جریان‌شناسی فکری ـ فرهنگی فمنیسم در ایران معاصر، چاپ اول، قم: زمزم هدایت.
عباس‌زاده، محمد (1391)، تأملی بر اعتبار و پایایی در تحقیقات کیفی، جامعه‌شناسی کاربردی، دوره اول، شماره 23، صص 19-34.
عقیلی، سیدوحید، قاسم‌زاده عراقی، مرتضی (1394)، رسانه‌های اجتماعی؛ چیستی، کارکردها و چالش‌ها، مطالعات توسعه اجتماعی ایران، دوره 8، شماره 1، صص 21-36.
فرکلاف، نورمن (1379)، تحلیل انتقادی گفتمان، ترجمۀ فاطمه شایسته پیران و دیگران، چاپ اول، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها، تهران.
کاستلز، مانوئل (1389)، عصر اطلاعاتی: جامعه، اقتصاد، فرهنگ، ظهور جامعه شبکه‌ای، ترجمه احد علیقلیان، افشین خاکباز و حسن چاوشیان، نشر طرح نو، تهران.
کامران حسن عبداله، کامران (1401)، حقوق زن در سوره نساء و قانون عراق، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ارومیه، ایران.
گلابی، خدابخش (1398)، جایگاه نهاد خانواده و حقوق و وظایف متقابل آن از منظر قرآن و سنت، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه فرهنگیان، پردیس آیت‌الله طالقانی(ره)، قم.
محمدی، غزاله (1395)، تحلیل گفتمانی (هواداری زنان از فوتبال)، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه گیلان.
محمدی، لیلا (1394)، بررسی نقش مادر در تربیت کودک از منظر اسلام و مقایسه آن با جریان فکری فمینیسم، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه علامه طباطبایی(ره)، تهران.
مخلص، غلام‌الله (1398)، اشخاص عهده‌دار حضانت کودک در حقوق ایران و افغانستان با تأکید بر موقعیت مادر، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، جامعه المصطفی‌العالمیه، گرگان.
مقدم تبریزی، فاطمه، خانزاده، زهرا (1399)، بررسی تأثیر مشاوره حمایت محور زوجین در درک حمایت از همسر و دل‌بستگی مادر و نوزاد در زنان زایمان کردۀ مراجعه‌کننده به مراکز بهداشتی درمانی شهر ارومیه در سال‌های 1397-1398، مجله مراقبت پرستاری و مامایی ابن سینا، دوره 28، شماره 2، صص 112-126.
مقیمی، مریم (1399)، تحلیل گفتمان انتقادی ابعاد سه گانه نفرت‌پراکنی زنان علیه زنان در اینستاگرام، مطالعات رسانه‌های نوین، دوره 6، شماره 22، صص 71-97.
مهدی‌زاده، سیدمحمد (1395)، نظریه‌های رسانه اندیشه‌های رایج و دیدگاه‌های انتقادی، ‌نشر همشهری، تهران.
میراب توپچی باشی، اسماعیل (1399)، مطالعه اعمال ولایت بر فرزندان با تأکید بر امکان ولایت مادر، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه تبریز.
نصرت خوارزمی، زهره، قاسم‌پور، فاطمه و نصرت خوارزمی، حنانه (1399)، کنش فرهنگی زنان پس ‌از انقلاب اسلامی: تحلیل گفتمان مطالبات فمینیسم اسلامی در جمهوری اسلامی ایران، فصلنامه مطالعات و تحقیقات در ایران، زمستان، دوره 9، شماره 4، صص 931-966.
نقیب‌السادات، سیدرضا (1391)، روش‌های تحقیق در ارتباطات، جلد 2، چاپ اول، نشر علم، تهران.
ویلفرد، ریک (1385)، «فمنیسم»، مقدمه‌ای بر ایدئولوژی‌های سیاسی، ترجمۀ محمدقائد شرفی، تهران: نشر مرکز.
یورگنسن، ماریان، لوییز فیلیپس (1389)، نظریه و روش در تحلیل گفتمان، ترجمه هادی جلیلی، نشر نی، تهران.
 
Elham Gheytanchi & Valentine N. Moghadam (2014), Women, social protests, and the new media activism in the middle east and north Africa, International Review of Modern Sociology, Spring, Vol 40, PP. 26-1.
Rosemary Clark (2016), Hope in a hashtag: the discursive activism of #WhyIStayed , Feminist Media Studies, Feb, Vol 16, 788-804.
Van Dijk, Teun A. (1998), Discourse as Structure and Process: Discourse Studies: A Multidisciplinary Introduction, London, Publisher: SAGE Publications Ltd,
Van Dijk, Teun A. (2006), Discourse and manipulation, Discourse and Society, Volume: 17, PP 359-383.
Victoria A. Newsom & Lara Lengel (2012), Arab Women, Social Media, and the Arab Spring: Applying the framework of digital reflexivity to analyze gender and online activism, Journal of International Women’s Studies. Oct. Vol 13. PP 31-45.
Wendell, Susan. (1987), A (Qualified) Defense of Liberal Feminism, Hypatia, Summer, Vol 2, PP 65-93.
 

  • تاریخ دریافت 17 مهر 1401
  • تاریخ بازنگری 30 آذر 1401
  • تاریخ پذیرش 07 دی 1401